5.9. Тәуекелдер мен ішкі бақылауды басқару

КТБЖжІБ басқару органы «Қазақтелеком» АҚ алдына қойған мақсаттарға қол жеткізуге ақылға қонымды сенімділікті қамтамасыз етуге бағытталған.

«Қазақтелеком» АҚ — Қазақстандағы ең ірі байланыс операторы, телекоммуникациялық инфрақұрылымды дамыту мен елдегі байланыс қауіпсіздігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Компания заманауи технологияларды белсенді енгізеді және өз клиенттерінің ақпаратын қорғау мен байланыс қызметтерінің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін өз желілерінің киберқауіпсіздігін нығайтуға ұмтылады. Бұл, оның ішінде, активтерді қорғауға, бизнес-процестерді жетілдіруге, қызметтің тиімділігін арттыруға және қолданылатын заңнаманың нормативтік актілеріне сәйкестікке бағытталған «Қазақтелеком» АҚ-да корпоративтік тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау жүйесінің (КТБЖжІБ) жұмыс істеуімен қамтамасыз етіледі.

Сәйкессіздіктер мен тиімсіздік көздерін уақтылы анықтау, оқиғалардың дамуының әртүрлі сценарийлерін талдау мен болжау, тәуекелдердің әсерінің уақтылы алдын алу немесе төмендету жөніндегі іс-шараларды әзірлеу Компанияның операциялық және стратегиялық мақсаттарына қол жеткізуге елеулі үлес қосады.

5.9.1. Тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау жүйесінің моделі

КТБЖжІБ моделі корпоративтік басқарудың барлық деңгейлерін тәуекелдерді сәйкестендіруге, оларды басқаруға және сәйкессіздіктерді бақылауға тартады және басқарудың стратегиялық және тактикалық деңгейлерінде КТБЖжІБ компоненттерін құруды, сондай-ақ оның жұмыс істеуін тәуелсіз бағалау мен қадағалауды қамтамасыз етуді қамтиды.

Бұл модельдің негізгі элементтерінің бірі — Директорлар Кеңесінің 13.01.2020 ж. (№ 1 Хаттама) бекіткен «Қазақтелеком» АҚ-ның тәуекел-аппетитін есептеу және каскадтау әдістемесінде баяндалған негізгі қағидаттары бар тәуекел-аппетитін айқындау және қолдану.

Тәуекел-аппетитін айқындау мен қолдану кезінде ескерілуге тиіс аспектілер:

Қоғамның тәуекел-аппетиті акционерлердің көзқарасына және мүдделі тараптардың (мысалы, негізгі клиенттер, жеткізушілер, Үкімет, банктер, рейтингтік агенттіктер және басқалары) күтулеріне сәйкес келуге тиіс;
Тәуекел-аппетиті қоғамның негізгі стратегиялық және операциялық мақсаттарын ескере отырып айқындалады. Тәуекел-аппетиті шешімдер қабылдау үшін айқын басшы қағидаттарды білдіруге тиіс, алайда оның құрамында егжей-тегжейлі нұсқаулар болмауы керек немесе қызметтің негізгі көрсеткіштерін алмастырмауы керек.

Тәуекел-аппетитін қалыптастыру

Тәуекел-аппетитін (тәуекел-аппетиті туралы өтінішті) Тәуекел-бөлімше Компания активтерінің құнын жасау, сақтау мен іске асыру контекстінде инвестициялық, қаржылық және операциялық қызметке қатысты Компанияның меншікті ұстап тұру қабілетін ескере отырып қалыптастырады. Тәуекел-аппетитінің параметрлері мен көрсеткіштерін Компанияның Директорлар Кеңесі, оның ішінде Тәуекел-бөлімшенің ұсынымы бойынша қайта қарай алады.

Тәуекел-аппетитін айқын әрі тиімді айқындаудың негізгі қағидаттары:

Қарапайымдық

ерекше терминдерсіз, көпшілікке түсінікті қарапайым тіркестерді пайдалану.

Тәжірибелік

Компания қызметінің негізгі аспектілеріне және олармен байланысты негізгі тәуекелдерге назар аудару.

Стратегиямен байланыс

Компанияның тиісті стратегиялық мақсаттарына қол жеткізу мен оның негізгі құндылықтарын қорғаумен байланысты тәуекелге қалаған тәсілді айқындау.

Мүмкіндіктерді есепке алу

тек теріс тәуекелдер мен олардың салдарларын ғана емес, Компания үшін мүмкіндіктерді де есепке алу.

Өлшенетіндік

тәуекелді өлшеу мен бұзушылықтардың алдын алу үшін көрсеткіштер мен шекті мәндерді енгізу.

Ішкі бақылау жүйесінің мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған негізгі міндеттер

Компанияның қажеттіліктері мен мүдделі тараптардың талаптарына сәйкес Ішкі бақылау жүйесін (ІБЖ) дамытудың негізгі бағыттарын қалыптастыру және өзектендіру

Компанияда және ЕТҰ-да ІБЖ-ні ұйымдастыруды және оның тиімді жұмыс істеуін бірыңғай әдіснамалық қамтамасыз етуді қоса алғанда, бизнес-процестердің тәуекелдерін бағалау, бақылау рәсімдерін әзірлеу, енгізу және орындау

Қолданыстағы бақылау рәсімдерінің кемшіліктерін анықтау, оларды жою жөніндегі іс-шараларды әзірлеу және іске асыру, бақылау рәсімдерін типтендіру және регламенттеу

Ақпараттық жүйелерді пайдалануды қоса алғанда, операциялық тәуекелдерді алдын ала анықтау жүйесін құру үшін КТБЖжІБ субъектілері арасында ішкі бақылау бойынша өзара іс-қимыл және ақпарат алмасу тетіктерін әзірлеу және енгізу

Жоғарыда көрсетілген міндеттер шеңберінде Компанияда бизнес-процестердің тәуекелдерін анықтау, бақылау рәсімдерін әзірлеу мен енгізу, сондай-ақ олардың өзектілігін уақтылы қайта қарау бойынша жұмыс жүргізіледі, бұл бизнес-процестердің тиімділігі мен басқарушылығын арттыруға, қаржылық есептіліктің дұрыстығын қамтамасыз етуге, заңнама мен Компанияның жергілікті нормативтік құжаттарының талаптарын сақтауға ықпал етеді.

Компанияның КТБЖжІБ ұйымдық құрылымы бірнеше деңгейде ұсынылған және тәуекелдерді басқару процесінің мынадай қатысушыларын қамтиды:

Компания тәуекелдерді тиімді басқаруға осы процеске әрбір қызметкер тартылған кезде ғана қол жеткізілетінін түсінеді. Сондықтан біз тәуекелге бағдарланған мәдениетті тұрақты түрде дамытып келеміз, оның негізгі аспектілері:

«Жоғарыдан берілетін тон»

Компания басшылығы тәуекелдерді талқылау, анықтау және бағалау кезінде қызметкерлерге үлгі көрсетеді, сондай-ақ тәуекелдерді басқаруға белсенді қатысады. Бұл тон КТБЖ-ның берік имиджі, жоғарыдан берілетін тон және төменнен берілетін тон негізінде қалыптасады.

Құралдар

Барлық ұйымдарда тәуекелдерді сәйкестендіру және басқару үшін құрылым мен құралдар бар.

Құралдар пайдаланушының қажеттіліктерін ескере отырып әзірленеді, дұрыс калибрленеді, елеулі қатерлерге шоғырландырылады және шешімдер қабылдау үшін пайдалы болуын қамтамасыз етеді.

Мәдени спектр

Мәдени спектр көптеген жылдар бойы қалыптасатын мінез-құлық нормалары мен әдеттерден құралады.

Оқыту мен дамытуды қолдау, психологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, конструктивті және кінәламайтын көзқарасты нығайту, сондай-ақ жетістіктерді атап өту маңызды рөл атқарады.
Тәуекелдер туралы ақпаратты уақтылы ұсыну құпталады. Егер тәуекелдер сыни сипатта болмаса, бірақ бизнестің дамуына ықпал ете алса, оларды қабылдауға жол беріледі. Тәуекелдердің өзі тек ықтимал теріс оқиға ретінде ғана емес, сонымен қатар Компаниядағы процестерді жақсарту мүмкіндігі ретінде де қарастырылады.

Қатысу

Қызметкерлер үшін тәуекелдерді басқару бойынша оқыту ұйымдастырылады, қолжетімді әдістемелік материалдар әзірленеді, сондай-ақ коммуникация және қолдау арналары ұйымдастырылады.

5.9.2. Ішкі бақылау жүйесі

Компанияда Ішкі бақылау жүйесі саясатын және Ішкі бақылау жүйесін басқару қағидаларын қоса алғанда, ішкі бақылау жүйесінің жұмыс істеу тәртібі мен қағидаттарын регламенттейтін нормативтік құжаттар әзірленді және мерзімдік негізде өзектендіріледі. Өзектендірілген құжаттамада мыналар айқындалған:

ішкі бақылау жүйесін құру мақсаттары мен қағидаттары;
ішкі бақылау субъектілерінің функцияларын бөлу;
ішкі бақылау процесінің негізгі қадамдары мен рәсімдері, жауаптылар мен оларды орындау (жұмыс істеу, жетілдіру және диагностикалау) мерзімдері;
ішкі бақылау жүйесінің бизнес-процестерінің сипаттамасын өзектендіру тәртібі;
ішкі бақылау жүйесін (тиімділікті бағалау) диагностикалау және ішкі бақылау жүйесінің жай-күйі туралы, оның ішінде қаржылық есептілікті дайындау процесі үстіндегі ішкі бақылау жүйесінің анықталған кемшіліктері туралы есептілікті дайындау және ұсыну тәртібі;
қаржылық есептілікті дайындау процесі үстіндегі ішкі бақылау жүйесінің және оның жекелеген компоненттерінің ұйымның ішкі аудитімен тәуелсіз бағалауын жүргізу.

Бұл нормативтік құжаттар ішкі бақылау жүйесі шеңберінде бөлімшелер арасындағы өзара іс-қимыл тәртібін, оның ішінде бұзушылықтар мен кемшіліктерді анықтаған кезде эскалация тәртібін, сондай-ақ бақылау ортасын жақсарту үшін әрекеттердің дәйекті алгоритмін көздейді.

«Қазақтелеком» АҚ-да қаржылық есептілікті дайындау процесі үстіндегі ішкі бақылау жүйесі ресімделген. Компанияда қаржылық есептілікті дайындау процесі үстіндегі тиімді ішкі бақылау жүйесін құру мен қолдаудың негізгі кезеңдері:

қаржылық есептілікті дайындаудың маңызды бизнес-процестерін сипаттау;
бизнес-процестер деңгейіндегі тәуекелдерді (есептіліктің дұрыстығына әсер ететін) анықтау және бағалау, сондай-ақ осы тәуекелдерді басқару үшін жауапкершілікті ажырату;
бизнес-процестер деңгейіндегі тәуекелдерді азайтуға бағытталған бақылау рәсімдерін сипаттау, бағалау және енгізу;
корпоративтік деңгейдегі бақылау рәсімдерін сипаттау, бағалау және енгізу, сондай-ақ оларды орындау үшін жауапкершілікті ажырату;
жалпы IT бақылауларды сипаттау, бағалау және енгізу, сондай-ақ оларды орындау үшін жауапкершілікті ажырату.
мүдделі тұлғаларға ақпаратты уақтылы жеткізу.

Компанияда бақылау рәсімдерінің тиімділігін тұрақты мониторингтеу процесі енгізілген, ол олардың тестілеуін де, бағалауын да қамтиды. ІБЖ бизнес-процестерді жан-жақты талдауға, Компанияның қызметіне тән процестік деңгейдегі тәуекелдерді уақтылы анықтау мен бағалауға, сондай-ақ осы тәуекелдерді тиімді басқаруды қамтамасыз ететін әрекетті бақылау рәсімдерін айқындау, бағалау мен қолдауға бағытталған.

5.9.3. Тәуекелдерді басқаруды Компанияның кросс-функционалдық процестерімен интеграциялау

Тәуекелдерді басқарудың стратегиялық жоспарлаумен, бюджеттеумен, инвестициялық жобалар мен өнімдерді іске асырумен және басқа да процестермен өзара байланысы:

Стратегиялық жоспарлау

Стратегиялық жоспарларды әзірлеу кезінде қойылған стратегиялық мақсаттарға қол жеткізуге әсер ететін тәуекелдерді анықтау және талдау жүргізіледі.

Бюджеттеу

Негізгі қаржылық ҚТК-ге қол жеткізбеумен байланысты тәуекелдерді талдау және есепке алу жүргізіледі.

Жобалар мен өнімдерді
инвестициялық жоспарлау

NPV және басқа да көрсеткіштерге қол жеткізбеумен байланысты жобалық және өнімдік тәуекелдерді талдау және есепке алу жүргізіледі, кейіннен тәуекелдерді төмендету жөніндегі іс-шаралар қалыптастырылады.

Оқыту

Тәуекелдерді басқаруға тартылған қызметкерлер үшін біліктілікті арттыру бағдарламалары тұрақты түрде өткізіледі. «Тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау бойынша» оқу курсы Компанияның барлық қызметкерлеріне қолжетімді. Сонымен қатар, 2025 жылы Компания филиалдарының тәуекел-үйлестірушілері үшін оқыту ұйымдастырылды.

5.9.4. 2025 жылы ІБЖ басқару

ІБЖ бизнес-процестерді кешенді зерделеуге, Компанияның қызметіне тән процестік деңгейдегі тәуекелдерді жедел анықтау мен бағалауға, сондай-ақ көрсетілген тәуекелдерді басқаруды қамтамасыз ететін тиімді бақылау рәсімдерін айқындау, талдау мен қолдауға бағдарланған.

Компанияда жыл сайын бизнес-процестердің сыни деңгейін және сыртқы және ішкі аудиторлардың ұсынымдарын ескере отырып қалыптастырылатын ІБЖ бойынша жұмыстардың күнтізбелік жоспар-кестесі бекітіледі. Бұл жоспарда верификация жүргізу, бизнес-процестердің жетілуін бағалау, сондай-ақ бақылау рәсімдерінің дизайнының тиімділігін талдау мерзімдері айқындалады.

Жүйені ресімдеу процестердің ағымдағы логикасы мен кіріктірілген бақылау тетіктерін көрсететін бизнес-процестердің блок-схемаларын, тәуекелдер мен бақылау матрицаларын әзірлеу мен тұрақты жаңартуды қамтиды.

Верификация, жетілуді бағалау және бақылау дизайнының тиімділігін талдау қорытындысы бойынша бизнес-процестерді жетілдіру бойынша ұсынымдар қалыптастырылады, сондай-ақ одан әрі жақсартуға арналған салалар айқындалады. ІБЖ бойынша жұмыстарды орындау нәтижелері тұрақты негізде бизнес-процестердің иелеріне, ІАҚ-ге, сыртқы аудиторларға, Басқарма мен Директорлар Кеңесіне ұсынылады.

5.9.5. 2025 жылы тәуекелдерді басқару

Корпоративтік тәуекелдерді басқару жүйесі тәуекелдерді анықтайды және бағалайды, Компанияның тұтас тәуекел-профилін қалыптастырады. Халықаралық стандарттар мен тәжірибелерге сәйкес Компания тәуекелдерді сәйкестендіруді жыл сайын жүргізеді.

Сәйкестендіру нәтижелері Директорлар Кеңесі бекітетін Тізілім мен Тәуекелдер картасында, оның ішінде ұзақ мерзімді стратегиялық мақсаттарға және Даму жоспарының негізгі көрсеткіштеріне қол жеткізуге әсер ете алатын тәуекелдерді қоса алғанда, көрсетіледі.

Тәуекелдер тізіліміне және 2025 жыл соңындағы Картасына сәйкес Компанияда 26 тәуекел анықталды:

Тәуекелдер картасын құру:

негізгі тәуекелдер тізбесін айқындауға және оларды тиімді басқаруға арналған іс-шаралар жоспарын әзірлеуге;
тәуекелдердің басымдығын белгілеуге және қаржы ресурстарын оңтайлы бөлуді ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Экологиялық/климаттық тәуекел-факторлар

Компанияның Тізілімінде мынадай факторларды қамтитын «Экологиялық/климаттық тәуекел» тіркелген:

Отынның төмен сапасы, автокөлік құралдары мен қазандықтардың ақаулығы.
Қоршаған ортаны қорғау мен санитарлық нормалар саласындағы заңнама талаптарына сәйкессіздік, компания қызметкерлерінің жеткіліксіз хабардар болуы.
Қалдықтармен және ағынды сулармен жұмыс істеу талаптарын бұзу.
Экологиялық мәселелерге жауапты жеке құрылымдық бөлімшенің болмауы.
Сынабы бар шамдардың, автомобиль шиналары мен кәдеге жаратылмайтын басқа да материалдардың жинақталуы.
Кәдеге жаратуды өткізу үшін қаржыландырудың жеткіліксіздігі.
Қызметкерлерді экологиялық мәселелер бойынша оқытудың болмауы.

Сәйкестендірілген тәуекелдер Тәуекелдер тізілімінде мынадай санаттар бойынша жүйеленеді:

стратегиялық тәуекелдер — қызмет пен дамудың стратегиясын айқындау мен іске асыру кезіндегі өзгерістер немесе қателер (кемшіліктер), саяси орта, өңірлік конъюнктура, салалық құлдырау өзгерістері салдарынан, айналысуға тиіс немесе айналысуға болмайтын жаңа өнімдер, күрделі шығындарға инвестициялар, бірігу мен сатып алу қызметі және жүйелі сипаттағы басқа да сыртқы факторлар салдарынан шығындардың туындау тәуекелі;

қаржылық тәуекелдер — капитал құрылымымен және қаржылық табыстылықтың төмендеуімен байланысты тәуекелдерді қамтиды. Қаржылық тәуекелдерге нарықтық тәуекелдер (пайыздық және валюталық ставкалардың ауытқуы, табиғи ресурстар мен бағалы қағаздарға бағалардың ауытқуы), өтімділік тәуекелдері, кредиттік тәуекелдер (корпоративтік контрагенттерге, жеке тұлғаларға, екінші деңгейлі банктерге және басқа елдердегі талаптар бойынша) кіреді;
құқықтық тәуекелдер — Қазақстан Республикасының заңнамасы талаптарын, Қазақстан Республикасының резиденттері еместермен қатынастарда — басқа мемлекеттердің заңнамаларын сақтамау салдарынан шығындардың туындау тәуекелдері;
операциялық тәуекелдер — ішкі процестерді жүзеге асыру барысындағы кемшіліктер немесе қателер нәтижесінде, қызметкерлер тарапынан жіберілген қателер (персонал тәуекелдерін қоса алғанда), ақпараттық жүйелер мен технологиялардың (технологиялық тәуекелдер) жұмыс істеуі, өндірістік қауіпсіздік, сондай-ақ сыртқы оқиғалар салдарынан шығындардың туындау тәуекелдері.

Корпоративтік тізілімде 8 стратегиялық тәуекел тіркелген, олардың 6-сы негізгі аймақта тұр:

Кетудің өсуі;
«Қазақтелеком» АҚ тобының тіркелген байланыс қызметтері нарығындағы үлесінің азаюы;
Жобалар тәуекелдері;
Реттеуші тәуекел;
РЖС жоғалту тәуекелі;
Бәсекеге қабілетті емес АКТ-қызметтер тәуекелі.

Негізгі аймақтың әрбір тәуекелі бойынша тәуекелді басқару бойынша іс-шаралар жоспарлары әзірленген.

КТБЖжІБ-ні үнемі дамыту мен жақсарту Компанияға сыртқы орта мен ішкі бизнес-процестердің өзгерістеріне жедел бейімделуге, өзінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді және акционерлік құнның өсуіне ықпал етеді.

5.9.6. 2025 жылғы негізгі тәуекелдер

Тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау департаменті негізгі тәуекелдердің өзгерістерін тұрақты мониторингтеуді жүзеге асырады, сондай-ақ оларды азайтуға бағытталған іс-шаралардың орындалуын бақылайды. Мониторинг нәтижелері тоқсан сайын Компания Директорлар Кеңесінің қарауына ұсынылатын тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау бойынша есептілікте көрсетіледі.

86-кесте. Негізгі тәуекелдер мен тәуекелдерді азайту бойынша қабылданған іс-шаралар

Негізгі тәуекелдер

Компания тәуекелді азайту бойынша қабылдаған іс-шаралар

«Қазақтелеком» АҚ тобының тіркелген байланыс қызметтері нарығындағы үлесінің азаюы

Басым жаңа құрылыстар тізіміндегі үйлерде оптикалық желілерді салуды аяқтау;
ЖК/ШОБ сегменті үшін жаңа тарифтік желіні іске қосу;
ДӨО&Cloud жобаларын уақтылы іске асыру;
sales-менеджерлерге арналған сатулар деңгейінен бастап Мотивация бағдарламасын енгізу;
Баға мен басқа да құралдарды ескере отырып адалдық бағдарламасын әзірлеу;
Көрсетілетін қызметтер сапасын сақтау мен қолдау;
Бәсекеге қабілетті тарифтер мен өнімдерді қалыптастыру.

Валюталық тәуекел

Ақша массасындағы АҚШ доллары үлесін кемінде 50% деңгейінде ұстап тұру;
Долларлық өтімділікті балама ҚИ-да орналастыру.

Кредиттік тәуекел

МКБ азайту бойынша жұмысты ұйымдастыру;
МКБ/ӨКБ азайту бойынша жұмысты ұйымдастыру;
МКБ өсуіне жол бермеуді бақылауды ұйымдастыру;
Сатулар қызметкерлеріне жеке істерді ұсыну қажеттігі туралы хабарлау.

Құқықтық тәуекел

Кабельдік канализация мен жер учаскелерінің ресімделмеген учаскелеріне мүліктік құқықтарды ресімдеу, қолданылу мерзімі өткен нысандарға меншік құқықтарын ұзарту;
«Шарттар» ДБ-н әзірлеу мен енгізу;
«Атқарушылық іс жүргізу» регламенттейтін құжаттар базасын әзірлеу;
Сот шешімдері/орындау парағы бойынша айыппұл сомаларын төлеудің оңайлатылған схемасын құру.

Фрод

Компания қызметкерлері тарапынан фрод саласындағы бұзушылықтардың алдын алу мен жолын кесу;
Орталық аппарат пен Компания филиалдарының құрылымдық бөлімшелерін тексеру.

АҚ бұзушылықтары

Ақпараттық қауіпсіздіктің қорғаныс құралдарын жаңғырту жобасын іске асыру;
Компания қызметкерлерінің АҚ қағидалары мен талаптары туралы хабардарлығы бойынша іс-шараларды өткізу.

Кадрлық тәуекел

Жыл бойы «Қазақтелеком» АҚ компаниялар тобында әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету жөніндегі Кешенді іс-шаралар жоспарын орындау;
Жыл бойы «Қазақтелеком» АҚ-ның өндірістік қауіпсіздік жөніндегі іс-шаралар жоспарын орындау.

Сатып алу рәсімдерінің тәуекелі

«Самұрық-Қазына» АҚ Сатып алу тәртібі мен қор сатып алуларында тауарлар бағаларын жоспарлау» бағдарламасы бойынша сатып алу қатысушыларын оқыту мен тестілеуді өткізу;
Құжаттаманы дұрыс ресімдеу, жеткізушілер шеңберін кеңейту, өзгеретін қағидаларға бейімдеу мен конкурстық құжаттаманы стандарттау.

Физикалық активтердің сақталуы

Компания нысандарының күзеті мен техникалық қорғаныс жүйелерін қамтамасыз ету;
«Өрт қауіпсіздігі» бизнес-жоспарын іске асыру.

Сапа тәуекелі

Қайталанатын өтініштер көрсеткішінің нашарлауын/жақсаруын мониторингтеу;
«Қазақтелеком» АҚ клиенттерінде Wi-Fi бойынша интернет-қосылымды жақсартуға бағытталған «SAPA +» жобасын іске асыру;
Мыс инфрақұрылымын оптикалық желілерге көшіру «ТАЗАРТУ» жобасын іске асыру.

Жобалар тәуекелдері

Сатып алу рәсімдерін оңтайландыру мен мониторингтеу;
Жобаланатын құрылыс нысандары аумағының табиғи, техногендік пен инфрақұрылымдық шарттары мен жұмыстар құнының дұрыс көрсетілуін мақсат ете отырып, тех. спецификацияны пысықтауды бақылау.

Реттеуші тәуекел

Тіркелген телефон байланысын ЖҚІС құралдарымен 100% қамту жөніндегі Жол картасын іске асыру;
Отандық өндірістегі ЖҚІС Пультін енгізу.

РЖС-н басқару тәуекелі

Пайдаланылмайтын жиіліктерді сақтау бойынша іс-шараларды іске асыру.

Бәсекеге қабілетсіз АКТ шешімдер/қызметтер тәуекелі

Жобаларды уақтылы іске асыру, пилоттық жобаларды іске қосу. Бәсекеге қабілетті тарифтер мен өнімдерді қалыптастыру;
ИТ-трендтер мен бәсекелестік ортаны мониторингтеу, жаңа ЖИ-өнімдерді әзірлеу, трендтерді (ЖИ) пайдалана отырып қолданыстағы өнімдерді жақсарту, инновациялық белсенділікті бағалау жүйесін енгізу;
БҚ-н, АБЖ жабдығын жаңарту. Қызметтерді ұсыну Платформасын аудиттеу (ресурстар);
Негізгі процестерді автоматтандыру, персоналды оқыту, СБД ұйымдастырушылық құрылымына өзгерістер енгізу.

Активтерді құнсыздандыру

EBITDA көрсеткішін жақсарту;
Келісілетін инвестициялық жобаларды бақылауды күшейту.

5.9.7. Дамушы тәуекелдер мен мүмкіндіктер

Тәуекелдерді басқару бойынша превентивті шараларды қамтамасыз ету мақсатында мынадай дамушы тәуекелдер (emerging risks) айқындалды.

Қазіргі уақытта қаржы секторы мен экономика үшін негізгі жаһандық тәуекелдердің бірі ретінде қарастырылатын кибертәуекелдерге назар аударудың артуы байқалуда. Кәсіпорындар ұшырайтын ақпараттық-коммуникациялық технологиялар тәуекелдері кибершабуылдардың жиілігі бойынша да, ауырлығы бойынша да үнемі өсіп келеді. Жеке ақпаратты ұрлау мақсатында деректер ағуы әлемде күн сайын болады, бірақ олардың ең ірілері ғана БАҚ тақырыптарына түседі.

Сонымен бірге жасанды интеллектіні (ЖИ) пайдалану оң әсерлердің кең спектрін де ұсынады:

Процестерді автоматтандыру және оңтайландыру: ЖИ өндірістен бастап клиенттерге қызмет көрсетуге дейін әртүрлі салаларда процестерді жеделдете отырып және жұмыс тиімділігін арттыра отырып, күнделікті міндеттерді автоматтандыруға мүмкіндік береді.
Қауіпсіздік технологияларын дамыту: ЖИ қалыпсыз мінез-құлықты анықтауға және кибершабуылдар мен деректер қауіпсіздігіне төнетін басқа қатерлердің алдын алуға мүмкіндік бере отырып, қауіпсіздік жүйелерін жақсартады.

КТБЖжІБ-де ЖИ-ні пайдалану ауытқуларды анықтау дәлдігін арттыра алады, процестерді бақылауды автоматтандыра алады және сценарийлерді болжауды жақсарта алады. Бұл құралдар операциялық тәуекелдерді азайту бойынша превентивті шараларды әзірлеуге, Компанияның стратегиялық мақсаттарына қол жеткізуді қолдауға және жылдам өзгеретін технологиялық орта жағдайында оның тұрақтылығын арттыруға көмектеседі.

Дамушы тәуекелдер

Ішкі

Экологиялық/климаттық тәуекел;
Деректердің құпиялылығына қатысты тәуекел, соның ішінде ЖИ (жасанды интеллект) қолданған кезде;
Халықаралық транзиттік телекоммуникациялық бағыттарға тәуелділік тәуекелі.

Сыртқы

Жаһандық геосаяси шиеленіс;
Табиғи ресурстардың жетіспеушілігі;
Жасанды интеллект технологиясының теріс салдары;
Технологиялық қауіптер және киберқауіпсіздік.

Дамушы тәуекелдерді басқару шаралары

87-кесте. Дамушы тәуекелдерді басқару шаралары

Дамушы тәуекелдер	Дамушы тәуекелдерді басқару шаралары
Экологиялық/климаттық тәуекел	Жобаларды іске асыру: Орман өрттерін ерте анықтау жүйесі; Дрондардың бірыңғай инфрақұрылымы; Техникалық мүмкіндігі бар Қоғамның Оңтүстік және Алматы өңірлеріндегі объектілерін дизель отынынан газға ауыстыру.
Деректер құпиялылығы тәуекелі, оның ішінде ЖИ-ні пайдалану кезінде	Жобаны іске асыру: Ақпараттық қауіпсіздікті қорғау құралдарын жаңғырту бойынша.
Ақпараттық қауіпсіздікті қорғау құралдарын жаңғырту бойынша.	Жобаларды іске асыру: Каспий теңізінің түбі бойынша ТОБЖ салу; Қытай/ОА–Еуропа бағыты бойынша желінің транзиттік сыйымдылығын кеңейту.

5.9.9. КТБЖ және ІБ дамыту бағыттары

Болжамсыз бизнес-орта жағдайында Компания жаңа сын-қатерлер мен талаптарды ескере отырып, тәуекелдер мен ішкі бақылауды басқару моделін жетілдіруді жалғастырады. Біз негіз қалаушы тұжырымдамалар мен стандарттарға сүйене отырып, мақсаттарымыз бен даму бағытымызды айқын айқындадық. Біз тәуекелдер мен ішкі бақылауды басқару саласында қойылған мақсаттарға қалай жететінімізді және қай бағытта қозғалатынымызды түсіне отырып, жақсартуларды енгізу бойынша белсенді жұмыс істейміз.

Мынадай компоненттерге сүйене отырып:

Корпоративтік басқару және мәдениет;
Стратегия және мақсаттарды қою;
Қызмет тиімділігі;
Мониторинг және өзгерістерді енгізу;
Ақпарат, коммуникациялар және есептілік;
Бақылау рәсімдері.

5.9.8. 2025 жылы КТБЖ және ІБ дамыту

КТБЖжІБ-ні үздіксіз дамыту мен жетілдіру Компанияға сыртқы орта мен ішкі бизнес-процестердегі өзгерістерге уақтылы әрекет етуге, өз қызметінің тиімділігін арттыруға, сондай-ақ Компанияның акционерлік құнын ұлғайтуға ықпал етеді.

88-кесте. 2025 жылы КТБЖжІБ дамыту жөніндегі іс-шаралардың негізгі нәтижелері

КТБЖжІБ дамыту бойынша іс-шаралар

Нәтиже

КТБЖжІБ әдіснамасын әзірлеу мен жетілдіру

«Қазақтелеком» АҚ-ның тәуекелдерді сәйкестендіру, бағалау мен мониторингтеу қағидалары өзектендірілді;
«Қазақтелеком» АҚ-ның тәуекелдің негізгі индикаторлары жүйесін әзірлеу, енгізу мен мониторингтеу әдістемесі өзектендірілді.

Қызметкерлерді оқыту бағдарламасын әзірлеу мен іске асыру

Қызметкерлердің кәсіби құзыреттіліктерін дамыту үшін тәуекел-менеджмент пен ішкі бақылаулар тақырыптары бойынша оқу семинарлары жетілдіріліп, өткізілді;
Жаңа қызметкерлерді бейімдеу мен лауазымға енгізу процесі шеңберінде Тәуекелдерді басқару мен ішкі бақылау департаменті әзірлеген тәуекелдерді басқару, ішкі бақылау мен процестік басқару бойынша міндетті кіріспе электрондық курстардан өтуі қамтамасыз етілді;
Тәуекел-мәдениетін арттыру мақсатында ТБжІБД Компания қызметкерлеріне «Тәуекелдерді басқару мен ішкі бақылау жүйелері» тренингін өткізді.

Экономикалық-математикалық модельдер мен сараптамалық бағалауларды пайдалана отырып тәуекелдерді бағалау аппаратын дамыту

Жекелеген тәуекелдерді сандық бағалау модельдері әзірленді;
Инвестициялық жобаларға Тәуекелдік сараптама жүргізу әдістемесі өзектендірілді.

ІБЖ-ні жақсарту мен қолдау

«Қазақтелеком» АҚ-ның Кепілдіктер картасы өзектендірілді;
«Қазақтелеком» АҚ-ның ішкі бақылау жүйесін басқару қағидалары нормаларын орындау мақсатында «Қазақтелеком» АҚ-ның Маңызды бизнес-процестерінің тізбесі бекітілді.